– Najgorsze jest to, że ludzie zaczynają o winiać administrację cmentarza. Dzwonią codziennie. Żądają wyjaśnień. Nie wiemy już, co im odpowiadać. Sprawa dotyczyła jednego z polskich cmentarzy na przedmieściach Chicago. Miejsca dobrze znanego lokalnej Polonii. Spoczywały tam tysiące emigrantów, którzy przez dziesięciolecia budowali swoje życie w Ameryce, nie zapominając o polskich korzeniach. Dla wielu rodzin odwiedzanie grobów bliskich było niemal świętym rytuałem. Jeszcze tego samego dnia pojechałem na miejsce. Już przy bramie głównej zauważyłem kilka osób rozmawiających podniesionym głosem z pracownikiem administracji. Na ich twarzach malowały się złość, bezradność i smutek. Wtedy zrozumiałem, że nie chodzi wyłącznie o kradzież kilku przedmiotów. Ktoś naruszył spokój miejsca, które dla wielu ludzi było ostatnim łącznikiem z najbliższymi.
Administrator cmentarza pokazał mi kilkanaście świeżych zgłoszeń. W ciągu ostatnich dwóch miesięcy zniknęło wyposażenie warte kilka tysięcy dolarów. Najbardziej zdenerwowana była pani Krystyna.
– Mąż zmarł trzy lata temu. Kupiłam piękny mosiężny lampion za ponad trzysta dolarów. W zeszłym tygodniu przyjechałam na grób i już go nie było – powiedziała, wskazując na pusty granitowy
postument.
W jej oczach widać było nie tyle złość, ile żal.
– To nie chodzi o pieniądze. Mogłabym kupić nowy. Ale ten lampion postawiliśmy z dziećmi w pierwszą rocznicę śmierci męża. Był dla nas pamiątką.
Podobnych historii usłyszałem tego dnia
wiele.
Jedna rodzin straciła ozdobną figurkę Matki Boskiej przywiezioną jeszcze z Polski. Inni opowiadali o znikających wazonach, krzyżach i lampionach. Niektórzy byli przekonani, że to zwykłe chuligaństwo. Inni podejrzewali grupę złodziei działającą na zlecenie handlarzy złomem.
Przez kilka godzin spacerowałem po cmentarzu, rozmawiając z rodzinami i pracownikami administracji. Robiłem zdjęcia, notowałem daty zgłoszeń i lokalizacje poszczególnych kradzieży.
Na pierwszy rzut oka nie było żadnego schematu. Kradzieże dotyczyły różnych części nekropolii. Znikały przedmioty z położonych zarówno przy głównych alejkach, jak i w bardziej odległych częściach cmentarza.
To właśnie mnie zaniepokoiło.
Profesjonalni złodzieje zwykle działają według określonego planu. Tutaj wszystko wyglądało chaotycznie. A kiedy coś wydaje się zbyt chaotyczne, często oznacza to, że ktoś bardzo stara się ukryć swój prawdziwy sposób działania.
Wieczorem wróciłem na cmentarz.
Słońce zaczynało zachodzić, a między nagrobkami pojawiały się długie cienie. Większość odwiedzających już odjechała. Na parkingu zostało zaledwie kilka samochodów.
Zaparkowałem przy bocznej alejce, skąd miałem dobry widok na znaczną część terenu. Wyłączyłem silnik i rozpocząłem obserwację.
Przez ponad dwie godziny nic się nie działo.
Od czasu do czasu przejechał samochód pracowników cmentarza. Kilka osób zapaliło znicze i wróciło do domów. Wszystko wyglądało spokojnie.
Tuż przed zamknięciem zauważyłem jednak białego pickupa.
Pojazd powoli poruszał się między alejkami, jakby kierowca czegoś szukał. Samochód zatrzymał się przy kilku grobach.
Mężczyzna wysiadł, rozejrzał się dookoła i zaczął robić zdjęcia telefonem. Po chwili wrócił do auta, przejechał kilkadziesiąt metrów dalej i powtórzył tę samą czynność.
Nie zabierał żadnych przedmiotów. Nie zachowywał się nerwowo. Po kilku minutach odjechał. Nie wyglądał na złodzieja. Ale doświadczenie nauczyło mnie jednego.
W pracy detektywa najbardziej interesujący są często nie ci, którzy zachowują się podejrzanie, lecz ci, którzy wyglądają całkowicie niewinnie. Następnego dnia udało mi się ustalić właściciela pojazdu.
Nie było to trudne. Kamery przy wjeździe na cmentarz zarejestrowały tablice rejestracyjne pickupa. Kilka telefonów i trochę pracy przy komputerze wystarczyło, by poznać nazwisko kierowcy.
Mężczyzna prowadził niewielką firmę zajmującą się skupem złomu na obrzeżach miasta.
To był pierwszy naprawdę obiecujący trop.
Sam fakt prowadzenia takiej działalności niczego oczywiście nie dowodził. Jednak trudno było zignorować fakt, że z cmen-tarza znikały głównie przedmioty wyko-nane z mosiądzu, brązu i innych metali mających sporą wartość w skupie.
Kilka dni później postanowiłem odwie-dzić kilka punktów zajmujących się han-dlem złomem.
W pierwszych dwóch niczego nie ustali-łem. Dopiero w trzecim miejscu rozmowa zaczęła układać się po mojej myśli.
Pokazałem pracownikowi zdjęcie męż-
czyzny z cmentarza. Przyjrzał mu się uważnie.
– Tak, kojarzę go. Bywa tutaj regularnie.
– Co przywozi?
– Najczęściej mosiądz. Czasem całkiem sporo.
To wystarczyło, by zainteresować spra-wą lokalną policję. Zaczęliśmy układać puzzle.
Im więcej informacji zbieraliśmy, tym wyraźniejszy stawał się obraz całego pro-cederu.
Okazało się, że sprawca działał wyjąt-kowo metodycznie. Najpierw odwiedzał cmentarz w ciągu dnia. Spacerował mię-dzy nagrobkami jak zwykły odwiedzający. Fotografował lampiony, wazony, figurki i krzyże wykonane z metali, które można było łatwo sprzedać.
Następnie wracał po kilku dniach, zwy-kle późnym wieczorem, gdy teren był już niemal pusty.
Działał szybko i bezszelestnie.
Przy pomocy prostych narzędzi odkręcał mosiężne elementy, pakował je do samo-chodu i znikał, zanim ktokolwiek zwrócił uwagę na jego obecność.” „Kilka godzin później skradzione przed-mioty trafiały do garażu, gdzie były roz-bierane na części lub przygotowywane do sprzedaży jako złom.
Przez długi czas nikt nie potrafił połą-czyć tych kradzieży z jednym sprawcą.
Rodziny odwiedzały groby w różnych dniach. Jedni zauważali brak lampionu po tygodniu, inni dopiero po miesiącu. To sprawiało, że ustalenie dokładnego mo-mentu kradzieży było niemal niemożliwe. Według naszych szacunków mężczyzna działał w ten sposób od ponad roku.
W tym czasie mógł zarobić nawet kilka-naście tysięcy dolarów.
Problem polegał jednak na tym, że nadal
brakowało nam najważniejszego elemen-tu.
Podejrzenia były silne. Poszlaki coraz bardziej przekonujące. Ale w sądzie liczą się dowody. A tych wciąż nie mieliśmy.
Potrzebowaliśmy złapać go na gorącym uczynku.
Przez następne trzy tygodnie prowadzi-liśmy obserwację wspólnie z lokalną po-licją.
Każdego wieczoru ktoś patrolował teren cmentarza. Sprawdzaliśmy nagrania z ka-mer, obserwowaliśmy parkingi i notowa-liśmy numery pojazdów pojawiających się po godzinach odwiedzin. Mężczyzna był jednak ostrożny. Przez długi czas nie da-wał nam żadnej okazji do działania.
Zaczęliśmy się nawet zastanawiać, czy nie wyczuł, że ktoś depcze mu po piętach. W końcu jednak popełnił błąd.
Był chłodny, jesienny wieczór. Wiatr poruszał gałęziami starych drzew, a na cmentarzu panowała niemal całkowita cisza. Tuż przed zamknięciem na teren nekropolii wjechał znajomy biały pickup. Tym razem byliśmy gotowi.
Mężczyzna zaparkował w pobliżu ro-” „dzinnego grobowca i rozejrzał się wokół. Najwyraźniej uznał, że jest sam.
Po kilku minutach wyjął z samochodu torbę z narzędziami.
Z ukrycia obserwowaliśmy każdy jego ruch.
Podszedł do nagrobka i zaczął odkręcać duży mosiężny krzyż.
Nie miał pojęcia, że właśnie kończy swo-ją przestępczą karierę.
Kiedy policjanci ruszyli w jego stronę, przez chwilę stał nieruchomo, jakby nie wierzył własnym oczom.
Potem rzucił narzędzia i zaczął uciekać. Nie dobiegł nawet do samochodu. Kilka-dziesiąt sekund później leżał skuty kaj-
dankami na ziemi.
Podczas przesłuchania długo za-przeczał.
Twierdził, że przypadkiem zna-lazł się na cmentarzu i niczego nie ukradł.
Problem polegał na tym, że do-wody były przytłaczające.
Kilka dni później policja prze-szukała jego garaż.
To, co tam znaleziono, zszo-kowało nawet doświadczonych śledczych.
W środku znajdowały się dzie-siątki lampionów, figur, krzyży, tabliczek pamiątkowych i me-talowych ozdób pochodzących z różnych cmentarzy w okolicy Chicago. Niektóre przedmioty były starannie posegregowane i przygotowane do sprzedaży, inne leżały w kartonach i workach.
Przez następne tygodnie rodzi-ny przyjeżdżały do magazynu policyjnego, próbując rozpoznać należące do nich pamiątki.
Dla wielu osób był to niezwykle wzruszający moment.
Niektóre przedmioty wróciły na groby po wielu miesiącach nieobecności. Inne rodziny po raz pierwszy dowiedziały się, co naprawdę stało się z rzeczami pozosta-wionymi na mogiłach bliskich.
Po zakończeniu sprawy jeden ze star-szych policjantów powiedział mi coś, co zapamiętałem do dziś.
– Widziałem napady na banki, kradzieże samochodów i oszustwa za miliony do-larów. Ale ludzie najbardziej przeżywają kradzieże z cmentarzy. Bo tutaj nie chodzi o pieniądze. Chodzi o pamięć.
Przez chwilę patrzyliśmy na rzędy na-grobków skąpane w zachodzącym słońcu. Miał rację.
Niektórych rzeczy nie da się przeliczyć na dolary.
Bo choć złodziej kradł metal, dla rodzin były to bezcenne symbole miłości, wspo-mnień i szacunku dla tych, którzy odeszli. A takich wartości nie da się wycenić.
P.S. Imiona bohaterów i niektóre oko-liczności, mogące ich zidentyfikować, zostały zmienione.”