Nocą wybierał odludne miejsca, w których młode pary szukały prywatności. Atakował bez ostrzeżenia — pistoletem albo nożem — a później znikał w ciemności. To jednak nie same zabójstwa uczyniły go jednym z najbardziej
rozpoznawalnych przestępców XX wieku. Zodiak chciał czegoś więcej niż śmierci swoich ofiar. Chciał publiczności.
W listach wysyłanych do redakcji gazet opisywał szczegóły zbrodni, groził kolejnymi atakami i żądał publikowania swoich wiadomości. Podpisywał je symbolem przypominającym celownik: okręgiem przeciętym krzyżem. Do korespondencji dołączał kryptogramy, a raz także fragment zakrwawionej koszuli zamordowanego człowieka. Sam nadał sobie imię, które miało przejść do historii.
Twierdził, że zabił 37 osób. Śledczy potwierdzili jednak pięć ofiar śmiertelnych oraz dwóch ludzi, którzy przeżyli jego ataki. Prawdziwy bilans może być wyższy, ale równie dobrze przechwałki sprawcy mogły stanowić element starannie budowanej legendy.
Najbardziej niepokojące jest to, że legenda przetrwała, a człowiek ukryty za nią nigdy nie został oficjalnie zidentyfikowany.
Pierwsza randka
zakończona egzekucją
20 grudnia 1968 roku siedemnastoletni David Faraday i szesnastoletnia Betty Lou Jensen wybrali się na pierwszą randkę. Wieczorem zatrzymali samochód przy Lake Herman Road, na obrzeżach Benicii w północnej Kalifornii. Odludny odcinek drogi był znany jako miejsce spotkań młodych par.
Krótko po godzinie jedenastej wieczorem ktoś podjechał do zaparkowanego Ramblera. Dalszy przebieg wydarzeń śledczy odtwarzali na podstawie położenia ciał, łusek i śladów pozostawionych na miejscu. Napastnik prawdopodobnie zmusił nastolatków do wyjścia z samochodu. David został postrzelony w głowę z bliskiej odległości. Betty próbowała uciekać. Zabójca oddał w jej kierunku kilka strzałów, trafiając ją pięciokrotnie w plecy.
Nie było rabunku, wyraźnego motywu ani oczywistego związku z ofiarami. Młodzi ludzie znaleźli się po prostu w miejscu wybranym przez mordercę. Śledztwo szybko ugrzęzło. Nikt nie wiedział jeszcze, że podwójne zabójstwo stanie się pierwszym oficjalnie uznanym rozdziałem jednej z największych kryminalnych zagadek Ameryki.
Strzały na parkingu
i telefon od zabójcy
Nieco ponad pół roku później, w nocy z 4 na 5 lipca 1969 roku, dwudziestodwuletnia Darlene Ferrin i dziewiętnastoletni Michael Mageau siedzieli w samochodzie na parkingu Blue Rock Springs Park w Vallejo. Miejsce znajdowało się zaledwie kilka mil od Lake Herman Road.
Na parking wjechał drugi samochód. Kierowca zatrzymał się obok nich, po chwili odjechał, a następnie wrócił.
Mężczyzna wysiadł i podszedł do auta, świecąc latarką. Mageau początkowo pomyślał, że ma do czynienia z policjantem. Chwilę później napastnik otworzył ogień z pistoletu kalibru 9 milimetrów. Kiedy wydawało się, że odchodzi, usłyszał jęki rannego chłopaka, zawrócił i strzelił ponownie.
Darlene zmarła w szpitalu. Michael, mimo ciężkich obrażeń twarzy, szyi i klatki piersiowej, przeżył.
Około czterdziestu minut po ataku do komendy policji w Vallejo zadzwonił anonimowy mężczyzna. Spokojnym głosem podał lokalizację samochodu i przyznał się do zastrzelenia dwojga ludzi. Dodał też, że odpowiada za śmierć nastolatków przy Lake Herman Road.
Po raz pierwszy policja usłyszała głos człowieka, który wkrótce miał nazwać siebie Zodiakiem. Telefon wykonano z publicznego aparatu znajdującego się zaledwie kilka przecznic od komendy. Sprawca znów rozpłynął się bez śladu.
Trzy gazety, jeden szyfr i żądanie pierwszej strony
31 lipca 1969 roku redakcje „Vallejo Times-Herald”, „San Francisco Chronicle” oraz „San Francisco Examiner” otrzymały niemal jednocześnie trzy listy. Ich autor twierdził, że to on dokonał obu podwójnych ataków. Przytaczał szczegóły, które nie zostały podane opinii publicznej, między innymi informacje dotyczące użytej broni i ułożenia ofiar.
Do każdego listu dołączona była jedna trzecia kryptogramu składającego się łącznie z 408 znaków. Autor zażądał opublikowania wszystkich części na pierwszych stronach gazet. W przeciwnym razie groził, że w weekend będzie zabijał przypadkowych ludzi.
Gazety spełniły żądanie, choć nie wszystkie umieściły wiadomość dokładnie tam, gdzie chciał sprawca. Rozpoczęła się publiczna gra. Tysiące czytelników zobaczyły tajemnicze symbole, a morderca otrzymał to, czego pragnął: uwagę całego regionu.
4 sierpnia do „San Francisco Examiner” dotarł kolejny list. Rozpoczynał się od słów informujących redaktora, że pisze do niego „Zodiac”. Był to pierwszy znany przypadek użycia tego pseudonimu. Nie ma pewności, dlaczego sprawca wybrał właśnie tę nazwę. Powtarzana czasem teoria łącząca ją z marką zegarków nigdy nie została udowodniona. Pewne jest jedynie, że odtąd zabójca konsekwentnie posługiwał się swoim symbolem przypominającym celownik.
Małżeństwo, które
złamało pierwszy kod
Szyfr Z408 nie został rozwiązany przez wielką agencję wywiadowczą ani policyjne laboratorium. Rozpracowali go Donald i Bettye Hardenowie, małżeństwo z Salinas. Bettye uznała, że człowiek tak skupiony na sobie prawdopodobnie rozpocznie wiadomość od słowa „I”, czyli „ja”, i będzie często używał czasownika „kill” — „zabijać”. Ten trop okazał się trafny.
Odszyfrowany tekst był chaotycznym manifestem człowieka, który przedstawiał zabijanie jako źródło przyjemności. Pisał, że człowiek jest najniebezpieczniejszą zwierzyną, a ofiary mają po śmierci zostać jego „niewolnikami” w zaświatach. Nie podał nazwiska. Przeciwnie — zaznaczył, że nie zamierza zdradzać tożsamości, ponieważ mogłoby to powstrzymać go przed dalszym gromadzeniem ofiar.
Kryptogram nie rozwiązał sprawy, lecz odsłonił sposób myślenia autora. Zodiak nie tylko zabijał. Tworzył mitologię, w której sam obsadził się w roli myśliwego, pana życia i śmierci oraz przeciwnika zdolnego przechytrzyć policję.
Kat nad jeziorem Berryessa
27 września 1969 roku studenci Bryan Hartnell i Cecelia Shepard odpoczywali nad jeziorem Berryessa w hrabstwie Napa. Było jeszcze jasno, gdy Cecelia zauważyła mężczyznę obserwującego ich z oddali. Nieznajomy stopniowo się zbliżał, po czym zniknął za drzewami. Wrócił odmieniony.
Na głowie miał czarny, kwadratowy kaptur z otworami na oczy. Na piersi widniał biały symbol okręgu przeciętego krzyżem. Trzymał broń. Powiedział, że jest zbiegłym więźniem i potrzebuje samochodu oraz pieniędzy, aby uciec do Meksyku. Kazał Cecelii związać Bryana, potem skrępował również ją. Hartnell próbował uspokajać napastnika i wierzył, że jeśli będą współpracować, mężczyzna odejdzie.
Napastnik schował pistolet i wyciągnął nóż. Zadał Bryanowi sześć ciosów, a Cecelii dziesięć. Następnie odszedł, pozostawiając oboje na pewną śmierć.
Na drzwiach samochodu Hartnella napisał markerem daty wcześniejszych ataków oraz datę bieżącej napaści. Obok pozostawił znak celownika. O godzinie 19.40 zadzwonił z budki telefonicznej do biura szeryfa hrabstwa Napa. Poinformował, że chce zgłosić podwójne zabójstwo.
Bryan przeżył. Cecelia odzyskała na krótko przytomność i przekazała policji opis sprawcy, lecz dwa dni później zmarła. Atak nad jeziorem wyróżniał się zmianą narzędzia zbrodni, teatralnym strojem oraz rozmową z ofiarami. Pokazywał, że Zodiak rozwija własny rytuał i coraz śmielej buduje postać, którą chce zapisać w zbiorowej pamięci.
Morderstwo taksówkarza w sercu San Francisco
11 października 1969 roku taksówkarz Paul Stine zabrał pasażera z okolic Union Square w San Francisco. Kurs miał zakończyć się przy skrzyżowaniu Washington i Maple Street w zamożnej dzielnicy Presidio Heights. Samochód zatrzymał się przecznicę dalej, przy Washington i Cherry.
Pasażer strzelił Stine’owi w głowę. Zabrał portfel i klucze, a następnie odciął fragment zakrwawionej koszuli kierowcy. Troje nastolatków obserwowało zdarzenie z okna domu po drugiej stronie ulicy i wezwało policję.
W meldunku radiowym popełniono jednak katastrofalny błąd. Patrolom przekazano, że poszukiwany jest czarnoskóry mężczyzna, choć świadkowie opisali białego sprawcę. Dwaj funkcjonariusze mieli minąć białego mężczyznę idącego spokojnie w pobliżu miejsca zbrodni. Jeśli był nim Zodiak, dzieliły ich od rozwiązania sprawy zaledwie sekundy.
Policjanci przeszukali Presidio, ale zabójca zniknął. Na podstawie zeznań świadków powstał słynny portret pamięciowy: krótko ostrzyżony biały mężczyzna w okularach, w wieku około 35–45 lat, o krępej budowie ciała.
Początkowo zabójstwo wyglądało na napad rabunkowy. Dwa dni później „San Francisco Chronicle” otrzymał list, do którego dołączono zakrwawiony fragment koszuli Stine’a. Autor nie pozostawił wątpliwości, kto siedział w taksówce.
Paul Stine jest ostatnią powszechnie uznawaną śmiertelną ofiarą Zodiaka. Listy, groźby i zagadki miały jednak napływać jeszcze przez kilka lat.
Groźba wymierzona w dzieci
Po zabójstwie taksówkarza ton korespondencji stawał się coraz bardziej bezczelny. Zodiak pisał, że policja mogła go zatrzymać, ale pozwoliła mu odejść. Groził także atakiem na autobus szkolny. Opisywał pomysł przestrzelenia przedniej opony, a następnie zaatakowania dzieci wychodzących z pojazdu.
Nie wiadomo, czy rzeczywiście zamierzał zrealizować tę groźbę. Jej efekt psychologiczny był jednak potężny. Autobusy zaczęły być eskortowane, rodzice bali się o dzieci, a całe Bay Area żyło w napięciu. Zbrodniarz udowodnił, że nie musi zabijać, aby terroryzować tysiące ludzi. Wystarczały kartka papieru, znaczek pocztowy i kilka zdań wydrukowanych w gazecie.
W kolejnych listach zamieszczał diagramy bomb, nowe szyfry, drwiny z policji oraz rosnący „wynik” przypisywanych sobie ofiar. Trudno jednak ustalić, które listy rzeczywiście napisał Zodiak. Popularność sprawy przyciągała naśladowców, ludzi szukających rozgłosu i autorów fałszywych wyznań.
Szyfr, który czekał 51 lat
8 listopada 1969 roku do „San Francisco Chronicle” dotarł szyfr złożony z 340 znaków, znany później jako Z340. Przez
ponad pół wieku opierał się kryptologom, śledczym i amatorom. Wielu podejrzewało nawet, że może być przypadkowym zbiorem symboli pozbawionym rozwiązania.
W grudniu 2020 roku kod złamali David Oranchak ze Stanów Zjednoczonych, Sam Blake z Australii oraz Jarl Van Eycke z Belgii. Wykorzystali analizę komputerową, ale przełom wymagał także zrozumienia nietypowej metody zapisu. Tekst nie biegł zwyczajnie od lewej do prawej. Odczytywano go po przekątnych, z przesunięciami i wyjątkami wprowadzonymi przez autora.
Rozwiązanie potwierdziło obsesje znane z wcześniejszej korespondencji. Autor zaprzeczał, że to on wystąpił w telewizyjnym programie, podczas którego osoba podająca się za Zodiaka zadzwoniła do studia. Pisał również, że nie obawia się komory gazowej, ponieważ śmierć ma szybciej zaprowadzić go do „raju”, gdzie będą czekać zgromadzeni przez niego niewolnicy.
FBI potwierdziło, że szyfr został prawidłowo rozwiązany. Nie przyniósł jednak nazwiska ani wskazówki pozwalającej zakończyć sprawę. Po 51 latach Zodiak znów przemówił — i ponownie niczego o sobie nie zdradził.
Nie wszystkie jego kryptogramy zostały odczytane. Krótkie szyfry Z13 i Z32 nadal pozostają nierozwiązane, a ze względu na niewielką liczbę znaków mogą nigdy nie doczekać się jednoznacznej interpretacji. Właśnie to otwiera drogę do setek teorii. W kilkunastu symbolach łatwo „odnaleźć” nazwisko podejrzanego, jeśli z góry wie się, jakiego wyniku się szuka.
Czy wszystkie przypisywane mu zbrodnie popełnił ten sam człowiek?
Zodiak próbował powiększać własną legendę, przypisując sobie coraz większą liczbę ofiar. W ostatnich powszechnie uznawanych listach jego rachunek miał dojść do 37. Nie przedstawił jednak dowodów porównywalnych z fragmentem koszuli Paula Stine’a.
Zabójcy przypisywano także wcześniejsze i późniejsze sprawy. Wśród nich znalazło się morderstwo osiemnastoletniej Cheri Jo Bates, zabitej w 1966 roku w Riverside, oraz śmierć nastolatków Roberta Domingosa i Lindy Edwards w 1963 roku. Rozważano też zaginięcie Donny Lass w 1970 roku, która pracowała jako pielęgniarka w South Lake Tahoe.
Podobieństwa bywają intrygujące: młode pary, odludne miejsca, korespondencja z policją lub mediami. Nie stanowią jednak dowodu. Lokalne organy ścigania nie potwierdziły, że wszystkie te sprawy łączy jeden człowiek. W przypadku Zodiaka trzeba stale odróżniać trzy kategorie: zbrodnie potwierdzone, możliwe powiązania oraz historie dopisane przez samego sprawcę albo późniejszych badaczy.
Najbezpieczniejszy bilans pozostaje więc niezmienny: cztery uznane ataki, siedem bezpośrednich ofiar, pięć osób zabitych i dwoje ocalałych.
Arthur Leigh Allen — podejrzany, którego nigdy nie oskarżono
Przez dziesięciolecia nazwisko Arthura Leigh Allena powracało częściej niż jakiekolwiek inne. Były nauczyciel mieszkał w Vallejo, znał miejsca związane ze sprawą i znalazł się w kręgu zainteresowania policji po informacjach przekazanych przez znajomego. Według relacji miał wcześniej mówić o pomyśle zabijania przypadkowych ludzi i nazywania się „Zodiakiem”. Posiadał też zegarek marki Zodiac z symbolem przypominającym znak używany w listach.
W jego domu przeprowadzono przeszukania. Policja nigdy nie znalazła jednak dowodu wystarczającego do postawienia zarzutów. Charakter pisma Allena nie został zgodnie uznany za pasujący do listów, jego odciski nie odpowiadały zabezpieczonym śladom, a wyniki późniejszych badań biologicznych również nie przyniosły rozstrzygnięcia. Trzeba przy tym pamiętać, że jakość i pochodzenie materiału DNA pobranego z korespondencji same w sobie są przedmiotem sporów.
Allen zmarł w 1992 roku. Pozostał najsłynniejszym podejrzanym, ale nigdy nie stał się oficjalnie zidentyfikowanym Zodiakiem.
W następnych latach wskazywano wielu innych mężczyzn. Rodziny rozpoznawały krewnych na portrecie pamięciowym, autorzy książek odnajdywali ukryte nazwiska w szyfrach, a prywatne grupy śledcze ogłaszały kolejne „ostateczne rozwiązania”. W 2021 roku szeroko komentowano twierdzenie, że zabójcą był Gary Francis Poste. Organy ścigania nie uznały jednak tej identyfikacji za rozstrzygającą.
Problem polega na tym, że większość teorii działa tylko wtedy, gdy wybiera się pasujące elementy, a pomija sprzeczności. Podobny wygląd, wojskowa przeszłość, znajomość szyfrów, pobyt w Kalifornii czy osobliwy charakter mogą budzić podejrzenia, lecz nie zastępują dowodu łączącego człowieka z bronią, listami i wszystkimi czterema miejscami zbrodni.
Śledztwo podzielone między miasta
Zodiak działał w różnych jurysdykcjach: sprawami zajmowały się między innymi policja w Vallejo i San Francisco, biuro szeryfa hrabstwa Napa oraz biuro szeryfa hrabstwa Solano. FBI pomagało w analizie pisma, odcisków, szyfrów i korespondencji, ale zabójstwa nie stanowiły jednego federalnego postępowania prowadzonego od początku przez tę agencję.
Podział informacji pomiędzy jednostkami, ograniczenia techniki kryminalistycznej przełomu lat 60. i 70., chaos wywołany ogromną liczbą zgłoszeń oraz błędy takie jak niewłaściwy opis sprawcy po zabójstwie Stine’a dały mordercy przewagę. Nie istniały dzisiejsze bazy DNA, powszechny monitoring ani cyfrowe systemy błyskawicznego porównywania danych.
Jednocześnie Zodiak nie musiał być geniuszem. Korzystał z ciemności, zaskoczenia, przypadkowych miejsc i braku wyraźnego związku z ofiarami. Jego listy stworzyły wrażenie wszechmocnego przeciwnika, lecz część tej reputacji mogła wynikać po prostu z chaosu, szczęścia i realiów epoki.
Zabójca czy autor własnej legendy?
W historii Zodiaka zbrodnia i przedstawienie są ze sobą nierozerwalnie związane. Sprawca rozumiał siłę mediów. Wiedział, że redakcje staną przed dramatycznym wyborem: opublikować list i spełnić żądania mordercy czy zignorować go, ryzykując kolejne ataki.
Każda publikacja wzmacniała jego postać. Symbol celownika stawał się rozpoznawalnym znakiem, szyfry zamieniały śledztwo w publiczną łamigłówkę, a rosnąca liczba rzekomych ofiar budowała obraz przestępcy większego niż rzeczywistość. Zodiak kontrolował narrację nawet wtedy, gdy przestał zabijać — lub gdy przestał przyznawać się do zbrodni, które można było z nim wiarygodnie połączyć.
To dlatego fascynacja nim jest niebezpieczna. Łatwo skupić uwagę na kapturze, kodach i zagadkach, a zapomnieć o ludziach, którym odebrał życie. David Faraday i Betty Lou Jensen byli nastolatkami na pierwszej randce. Darlene Ferrin miała 22 lata. Cecelia Shepard była studentką. Paul Stine pracował nocą jako taksówkarz. Michael Mageau i Bryan Hartnell przez resztę życia nosili fizyczne oraz psychiczne ślady spotkania ze sprawcą.
Zodiak chciał, aby świat zapamiętał jego symbol. Prawdziwa historia zaczyna się jednak od nazwisk jego ofiar.
Czy współczesna genetyka może zakończyć zagadkę?
Po zidentyfikowaniu Golden State Killera w 2018 roku dzięki genealogii genetycznej odżyła nadzieja, że podobna metoda ujawni również Zodiaka. W teorii wystarczyłby pełny profil DNA sprawcy, który można byłoby porównać z bazami genealogicznymi i drzewami rodzinnymi.
W praktyce sytuacja jest znacznie trudniejsza. Znaczki i koperty przechodziły przez wiele rąk. Nie ma pewności, czy autor lizał klej, czy zabezpieczony materiał należy właśnie do niego. Próbki mogą być częściowe, zanieczyszczone albo pochodzić od pracownika poczty, redakcji czy laboratorium. Nawet dopasowanie do rodziny wymagałoby dalszego potwierdzenia za pomocą niezależnych dowodów.
Nowoczesna technologia daje szansę, ale nie gwarantuje rozwiązania. W przypadku tak starej sprawy największym przeciwnikiem śledczych pozostaje czas: degradacja śladów, śmierć świadków, zagubione materiały i dziesięciolecia narastających mitów.
Człowiek bez nazwiska
Zodiak zabił pięć potwierdzonych osób, lecz w zbiorowej pamięci stał się niemal mitycznym upiorem. Pomogły mu w tym jego własne listy, strach mieszkańców Kalifornii, bezradność śledczych, a później książki, filmy i niezliczone internetowe dochodzenia.
Nie wiadomo, dlaczego nagle przestał. Mógł umrzeć, trafić do więzienia za inne przestępstwo, wyjechać, stracić zdolność do działania albo po prostu uznać, że osiągnął cel. Możliwe również, że późniejsze zbrodnie nigdy nie zostały z nim połączone. Każda odpowiedź pozostaje hipotezą.
Rozwiązanie szyfru Z340 pokazało, że nawet po pół wieku można przełamać barierę, która wydawała się nie do pokonania. Jednocześnie przypomniało o okrutnej ironii tej sprawy: potrafimy dziś odczytać wiadomość Zodiaka, ale nadal nie wiemy, kim był człowiek, który ją napisał.
Po latach pozostały akta, portret pamięciowy, odręczne listy i symbol celownika. Pozostały też pytania. Czy nazwisko zabójcy znajduje się w policyjnych dokumentach wśród setek dawno sprawdzanych osób? Czy był nim jeden ze słynnych podejrzanych, czy człowiek, którego nikt nigdy poważnie nie brał pod uwagę? Czy jego DNA wciąż znajduje się na którejś z kopert?
Zodiak chciał być nieśmiertelny. W pewnym sensie osiągnął cel. Dopóki nie poznamy jego prawdziwego nazwiska, będzie istniał dokładnie tak, jak sam siebie stworzył — jako znak, szyfr i cień człowieka, który po dokonaniu zbrodni zniknął w kalifornijskiej nocy.
Najważniejsze fakty
Okres potwierdzonych ataków: od 20 grudnia 1968 do 11 października 1969 roku.
Potwierdzony bilans: pięć osób zabitych, dwie ocalałe.
Miejsca: Benicia, Vallejo, jezioro Berryessa w hrabstwie Napa oraz San Francisco.
Pierwsze użycie pseudonimu „Zodiac”: list otrzymany 4 sierpnia 1969 roku.
Najdłużej nierozwiązany słynny szyfr: Z340, odczytany w grudniu 2020 roku.
Najczęściej wskazywany podejrzany: Arthur Leigh Allen — nigdy nie został oskarżony w tej sprawie.
Status: brak oficjalnie potwierdzonej tożsamości sprawcy.
Źródła i materiały uzupełniające
akta FBI dotyczące sprawy Zodiaka i korespondencji przypisywanej sprawcy;
komunikat FBI z grudnia 2020 roku potwierdzający rozwiązanie szyfru Z340;
materiały archiwalne policji w San Francisco, Vallejo oraz biur szeryfów hrabstw Napa i Solano;
Robert Graysmith, „Zodiac”;
przekazany materiał źródłowy: Paulina Zambrzycka, „Zodiak – najbardziej nieuchwytny seryjny morderca XX wieku”.
Opracowanie redakcyjne do działu „Seryjni zabójcy”.
Dalsza część artykułu dostępna po zakupie prenumeraty lub tego numeru.

Polski magazyn kryminalno-reportażowy tworzony w Chicago.
Prawdziwe historie • Reportaże • Kryminały • Chicago Noir
Z Archiwum Polonijnego Detektywa
Chicago, Illinois
(847) 274-0099
E-mail: redakcja@zarchiwumpolonijnegodetektywa.com
© 2026 Z Archiwum Polonijnego Detektywa. Wszelkie prawa zastrzeżone.